Ngự thư phòng trong tẩm điện Càn Nguyên ngào ngạt hương đàn hương. Trên chiếc bàn ngự bằng gỗ mun cẩn xà cừ, những cuộn sớ dày cộm được xếp thành từng chồng ngay ngắn.
Lý Thái Tông vận thường phục màu huyền bằng lụa mỏng, mái tóc búi gọn bằng chiếc trâm ngọc bích, đang đứng trước tấm địa đồ giang sơn Đại Cồ Việt treo trên vách. Khi nghe tiếng bước chân khẽ khàng của Lê Minh, ngài không quay đầu lại, chỉ cất giọng điềm tĩnh:
“Vết thương trên vai khanh đã đỡ chưa?”
“Tạ ơn Bệ hạ rủ lòng thương tưởng, vết thương của vi thần đã bắt đầu liền da, không còn đáng ngại.” Lê Minh cung kính quỳ một gối thi lễ.
Lý Thái Tông quay người lại, bước đến án ngự, nâng một chiếc tráp đồng nạm bạc lên: “Đào Xử Trung đã đền tội, ba mươi bốn viên sâu mọt bị bứng gốc, quốc khố thu về gần năm mươi vạn thạch lương thực. Nhưng trẫm biết, công đầu trong trận chiến này không phải thuộc về cấm quân của Lê Phụng Hiểu, cũng không phải thuộc về ngự sử đài của Trần Cảnh Hưng, mà là thuộc về khanh.”
Ngài mở nắp tráp đồng, rút ra một tấm lụa vàng viết sắc chỉ đỏ rực:
“Trung thư xá nhân là chức quan gần vua nhưng xa dân, chỉ biết chép chiếu thư ngự bút thì uổng phí tài năng kinh bang tế thế của khanh. Nay Hình bộ đang khuyết chức quan trọng yếu, trẫm sắc phong khanh làm Hình bộ Viên ngoại lang, quyền thụ Thị lang sự, đặc cách ban cho Ngự tiền Kim bài, có quyền phúc tra toàn bộ án ngục trong thiên hạ!”
Lê Minh ngước nhìn tấm lụa vàng, trong lòng chấn động.
Hình bộ Thị lang! Ở tuổi hai mươi tư, một thư sinh xuất thân hàn vi bước lên hàng ngũ tứ phẩm chưởng quản tư pháp triều đình, đây là một tiền lệ chưa từng có từ ngày Lý Thái Tổ lập quốc đến nay! Nhưng hắn cũng hiểu sâu sắc rằng, vị trí này chính là chiếc ghế nóng nhất trên đống than hồng. Tư pháp thời trung cổ là nơi quy tụ những mâu thuẫn giai cấp gay gắt nhất, nơi đụng chạm trực tiếp đến quyền lợi của các quý tộc tôn thất và các thế lực quan lại cũ.
“Thần Lê Minh… lĩnh chỉ tạ ơn Bệ hạ! Nguyện dốc cạn tâm can vì sự công minh của quốc pháp!” Lê Minh dập đầu tạ ơn.
Ngày đầu tiên bước chân vào Hình bộ công đường, cảnh tượng đập vào mắt Lê Minh khiến hắn không khỏi rùng mình.
Dưới thời Tiền Lê và những năm đầu triều Lý, pháp luật Đại Cồ Việt chưa có bộ luật thành văn thống nhất (mãi đến năm 1042 thời Lý Thái Tông sau này mới ban hành bộ Hình Thư đầu tiên). Mọi việc xét xử đều dựa vào lệ cũ, ý chỉ tùy tiện của quan lại và các hình phạt nhục hình man rợ: xẻo thịt, chặt tay chân, đóng đinh vào đầu gối, hay ngâm lồng heo thả trôi sông.
Tại đại lao Hình bộ nằm sâu dưới lòng đất ngoại thành, mùi xú uế nồng nặc quyện với mùi máu khô và tử khí khiến bất kỳ ai bước vào cũng phải buồn nôn. Hơn ba trăm tù nhân bị cùm gông chen chúc trong những xà lim tối tăm ẩm ướt, phần lớn đều mình đầy ghẻ lở, vết thương thối rữa vì đòn roi tra tấn. Trong số đó, có không ít kẻ chỉ vì trộm một con gà hay thiếu vài bát thóc thuế mà bị giam cầm suốt năm năm ròng chưa từng được đưa ra xét xử.
“Không thể để sự man rợ này tiếp tục tồn tại.” Lê Minh siết chặt nắm tay, tự nhủ trong đáy lòng. Là một học giả hiện đại, hắn hiểu rõ một chân lý: Một đế quốc muốn trường tồn và hùng mạnh, nền tảng đầu tiên phải là một hệ thống pháp trị văn minh, công bằng, chứ không phải là sự khủng bố bằng nhục hình.
Ngay trong tuần trăng đầu tiên nhậm chức, Lê Minh lập tức ban bố ba điều cải cách chấn động Hình bộ:
Thứ nhất: Lập ra “Ngục Tịch” — sổ bộ theo dõi chi tiết từng tù nhân, ghi rõ ngày giam giữ, tội trạng, bằng chứng và thời hạn xét xử. Bất kỳ viên ngục lại nào giam giữ phạm nhân quá ba mươi ngày mà không có trát xét xử của quan trên sẽ bị bãi chức và trị tội giam cầm tương đương.
Thứ tư: Bãi bỏ toàn bộ các nhục hình tàn khốc như chặt ngón tay, chọc mù mắt, cắt gân gót chân đối với tội phạm phi bạo lực. Thay vào đó là các hình phạt khổ sai khai hoang, đắp đê sông Nhĩ Hà, hoặc phạt nộp tiền chuộc tội sung vào quỹ cứu tế.
Thứ ba: Thiết lập nguyên tắc “Trọng chứng hơn trọng cung”. Mọi bản án tử hình hoặc lưu đày bắt buộc phải có tang chứng vật chứng độc lập và sự đối chất công khai trước mặt bách tính, nghiêm cấm tuyệt đối việc dùng đòn roi bức cung ép tội.
Những cải cách tiến bộ vượt thời đại cả ngàn năm của Lê Minh như một luồng gió mới thổi tan bầu không khí u ám của các nhà ngục Thăng Long. Hàng trăm tù nhân bị giam cầm oan ức được thả tự do, tiếng khóc cảm tạ “Lê Thanh Thiên” vang dội khắp các phố phường kinh thành.
Thế nhưng, giữa lúc công cuộc cải cách đang tiến triển thuận lợi, khi Lê Minh đích thân lật mở hồ sơ các tử tù đang chờ ngự bút phê chuẩn án chém đầu vào mùa thu năm ấy, ánh mắt hắn bỗng khựng lại trước một bản tấu từ Lạng Châu gửi về.
Trong hồ sơ ghi rõ: Tù trưởng Nùng Tồn Phúc tại châu Quảng Nguyên, cậy thế rừng thiêng nước độc, nhiều lần chống đối nộp thuế vàng ròng và ngọc trai, ngầm tích trữ binh mã, nghi có dã tâm phản nghịch…
Lê Minh lật nhanh các trang cáo trạng, hàng lông mày hắn nhíu chặt lại. Hắn ngửi thấy một mùi khét lẹt quen thuộc của sự áp bức và mầm mống nổi loạn đang âm ỉ cháy nơi biên thùy phía Bắc…