Tiết trời Thăng Long bước vào độ giữa thu, không khí mát rượi, bầu trời xanh ngắt không một gợn mây.
Trên mặt hồ Dâm Đàm (nay là Hồ Tây) rộng mênh mông như biển bạc, một chiếc ngự thuyền hai tầng bằng gỗ bách chạm trổ rồng bay phượng múa lướt nhẹ trên làn sóng biếc. Tấm rèm lụa màu hoàng yến buông rủ bốn phía, ngăn bớt làn gió thu lành lạnh thổi từ phía các rặng liễu ven bờ.
Lý Thái Tông ngồi xếp bằng trên tấm đệm gấm thêu rồng, trước mặt đặt một chiếc lò đồng nhỏ đang đun sôi một bình rượu cúc vàng óng tỏa hương thơm ngát. Ngồi đối diện với thiên tử không phải là các bậc hoàng thân quốc thích hay các quan Đại thần Tam thái, mà chỉ có duy nhất một mình Lê Minh.
“Uống đi, Lê khanh.” Thái Tông đích thân nâng bầu đồng rót một chén rượu đầy đẩy về phía Lê Minh: “Hôm nay trên thuyền không có vua tôi, chỉ có hai người tri kỷ ngắm cảnh thu đàm đạo chuyện nhân gian.”
“Tạ ơn Bệ hạ ban rượu.” Lê Minh hai tay nâng chén, cúi đầu tạ lễ rồi nhấp một ngụm nhỏ. Vị rượu cúc cay nồng nơi đầu lưỡi nhưng đọng lại dư vị ngọt thanh nơi cổ họng.
Lý Thái Tông nhìn ra mặt hồ mênh mang sóng nước, nơi những chiếc thuyền chài của ngư dân đang thong thả quăng lưới trong ánh chiều tà, khẽ thở dài một tiếng:
“Khanh nhìn xem, non sông gấm vóc này đẹp biết bao. Nhưng mấy ai biết được, chiếc ngai vàng này trẫm ngồi lên phải bước qua bao nhiêu xác chết của chính cốt nhục huynh đệ mình? Đào Xử Trung chết rồi, nhưng trẫm đêm đêm nằm ngủ vẫn nghe thấy tiếng gươm đao va chạm ở cửa Đoan Minh môn. Giang sơn Đại Cồ Việt này, nhìn ngoài thì thái bình thịnh trị, nhưng bên trong thì quan lại tham nhũng, hào tộc địa phương Hoan Châu, Ái Châu chia bè kết phái, phía Bắc thì nhà Tống ngấp nghé, phía Nam thì Chiêm Thành quấy nhiễu… Trẫm nhiều khi tự hỏi, làm sao để giữ cho cơ nghiệp nhà Lý không đi vào vết xe đổ sụp đổ đoản mệnh của nhà Đinh và Tiền Lê năm xưa?”
Lời bộc bạch chân thành và đầy trăn trở của vị hoàng đế trẻ khiến Lê Minh xúc động. Hắn biết, Lý Thái Tông là một trong những minh quân kiệt xuất nhất của lịch sử Việt Nam, nhưng ở thời điểm mười năm đầu trị vì này, gánh nặng tâm lý đè lên vai ngài là vô cùng khủng khiếp.
Lê Minh đặt chén rượu xuống bàn, ánh mắt nhìn thẳng vào đôi mắt đầy ưu tư của thiên tử, cất giọng trầm tĩnh:
“Bệ hạ có biết vì sao triều Đinh chỉ tồn tại mười hai năm, triều Tiền Lê chỉ duy trì được hai mươi chín năm không?”
Thái Tông khẽ chấn động, ánh mắt ngưng tụ lại: “Khanh cứ nói thẳng, trẫm xá tội cho khanh.”
“Nhà Đinh và Tiền Lê lập quốc dựa trên uy dũng cá nhân của Đinh Tiên Hoàng và Lê Đại Hành.” Lê Minh chậm rãi phân tích, từng lời nói như đúc kết từ hàng ngàn năm lịch sử mà hắn đã từng nghiên cứu: “Họ dùng võ công cái thế để trấn áp thiên hạ, dùng nhục hình tàn khốc vạc dầu chuồng cọp để răn đe lòng người. Cách làm ấy có thể dẹp loạn nhất thời, nhưng không thể trị quốc muôn đời. Khi bậc anh hùng ngã xuống, thể chế không có, lòng dân oán hận, thì cơ nghiệp lập tức tan rã như lâu đài xây trên cát.”
Thái Tông gật đầu lia lịa, vẻ mặt đầy chăm chú: “Vậy nhà Lý chúng ta phải làm gì?”
“Dựng thể chế, định luật pháp, và hòa nhập vào lòng dân!” Lê Minh dõng dạc đáp:
“Thứ nhất, phải lập ra bộ luật thành văn rõ ràng để bách tính biết điều gì nên làm, điều gì bị cấm, quan lại không thể tùy tiện bẻ cong công lý. Thứ hai, phải lấy nông nghiệp làm gốc rễ: đắp đê ngăn lũ sông Cái, Bệ hạ đích thân cày ruộng Tịch điền để khuyến khích nông tang, giảm nhẹ thuế khóa để dân giàu thì nước mới mạnh. Và thứ ba, dùng tinh thần từ bi của Phật giáo để xoa dịu nỗi đau chiến tranh, liên kết lòng người từ kinh sư đến các bản làng hẻo lánh thành một khối thống nhất. Uy quyền có thể khiến người ta sợ hãi quỳ gối, nhưng chỉ có sự công bằng và no ấm mới khiến muôn dân cam tâm tình nguyện liều chết bảo vệ ngai vàng!”
Lý Thái Tông ngồi chết lặng. Từng câu từng chữ của Lê Minh như những lưỡi búa ngàn cân đập vỡ những bức tường u tối trong tư duy trị quốc của ngài, mở ra một chân trời hoàn toàn mới mẻ, vĩ đại và bao la!
Ngài nhìn chăm chú vào người thanh niên hai mươi tư tuổi trước mặt. Trong ánh mắt hoàng đế lúc này không chỉ có sự khâm phục, mà còn thoáng qua một tia kinh hãi sâu sắc:
“Lê khanh… Những điều này… Rốt cuộc khanh học từ đâu? Trong kinh thư Khổng Mạnh của phương Bắc, chưa từng có một vị hiền triết nào nói ra được những tư tưởng sắc bén và thực tế đến nhường này!”