Ánh đèn trong Trung thư sảnh sáng thâu đêm suốt ba tháng ròng.
Lê Minh ngồi bên án thư, xung quanh là hàng trăm cuốn sách cổ, hồ sơ thuế khóa, danh sách hộ tịch và các văn bản luật pháp rời rạc từ thời Tiền Lê truyền lại.
Là một tiến sĩ sử học chuyên sâu về thể chế cổ đại, Lê Minh hiểu rõ điểm yếu chí tử của nhà Lý trong giai đoạn đầu lập quốc: Triều đình vận hành dựa quá nhiều vào tập quán địa phương, lệ làng lấn át phép nước, và quan trọng nhất là hệ thống quan lại hoàn toàn phụ thuộc vào việc “nhiệm tử” (tập ấm — cha truyền con nối) và tiến cử của các thế tộc danh gia vọng tộc. Con của công thần thì sinh ra đã làm quan, con của dân nghèo thì muôn đời chỉ có thể cày sâu cuốc bẫẫm. Điều này tạo nên những khối ung nhọt cát cứ như Lương Nhậm Văn ở kinh thành hay hào tộc ở Hoan Châu.
Muốn Đại Cồ Việt thực sự hùng mạnh để đương đầu với đế chế Đại Tống khổng lồ ở phương Bắc trong vài thập niên tới, bắt buộc phải có một thể chế tập quyền pháp trị vững chắc và một tầng lớp trí thức mới xuất thân từ thực tài.
Sáng ngày rằm tháng tám, Lê Minh dâng lên Lý Thái Tông bản tấu sớ dày ba mươi trang, chấn động triều dã: “Trị Bình Thập Sách” (Mười kế sách an định và phát triển đất nước).
Trong thư phòng Ngự Diên tĩnh mịch, Lý Thái Tông chăm chú đọc từng dòng tấu sớ của vị Thị lang trẻ tuổi. Hoàng đế đọc rất chậm, thỉnh thoảng lại dừng lại, gõ ngón tay lên bàn suy ngẫm.
“Ái khanh,” Lý Thái Tông ngẩng đầu lên, trong mắt lấp lánh sự kinh ngạc: “Khanh đề xuất hai việc cực kỳ táo bạo. Thứ nhất: Thu thập toàn bộ các điều luật tản mác trong dân gian, san định thành một bộ luật thành văn thống nhất của quốc gia, kẻ sang người hèn phạm tội đều xử phạt như nhau?”
“Khởi bẩm bệ hạ, đúng như vậy,” Lê Minh cung kính đáp, ngữ điệu rành rẽ khúc chiết: “Từ trước tới nay, hình phạt nặng nhẹ tùy thuộc vào ý muốn của quan xử án. Kẻ có tiền có thế thì thoát tội, dân nghèo cô thế thì chịu oan khiên. Nước không có luật định thì lòng dân không yên; lòng dân không yên thì gốc rễ quốc gia lung lay. Cần phải có một bộ luật rõ ràng, treo ở bốn cửa thành cho bàn dân thiên hạ cùng biết để theo.” (Đây chính là nền tảng mà mười năm sau, vào năm 1042, sẽ kết tinh thành bộ luật Hình Thư đầu tiên trong lịch sử Việt Nam).
Lý Thái Tông gật đầu tán thưởng: “Ý này rất hợp lòng trẫm! Còn điều thứ hai: Mở khoa thi công khai tuyển chọn người tài, không phân biệt xuất thân sang hèn, con cháu thứ dân nếu đỗ đạt đều được bổ nhiệm làm quan?”
Nhà vua nhíu mày, ánh mắt trở nên sắc sảo:
“Lê ái khanh, khanh có biết điều này chạm vào cái gì không? Từ thời Đinh, Tiền Lê đến nay, chức tước quan lại là đặc quyền của các công thần khai quốc và thế gia Hoa Lư. Khanh làm thế này, chẳng khác nào lấy gậy chọc vào tổ ong vò vẽ!”
“Vi thần biết rõ!” Lê Minh ngẩng cao đầu, ánh mắt không hề né tránh ánh nhìn của đế vương: “Thế gia Hoa Lư cậy công lớn, con cháu đa phần quen thói kiêu xa trụy lạc, dốt nát việc binh thư chính sự nhưng vẫn nghiễm nhiên chiếm giữ các vị trí the chốt ở lục bộ. Trong khi đó, nhân tài trong thiên hạ ở chốn thảo dã, những kẻ có thực tài trị quốc an dân lại không có con đường tiến thân. Nếu triều đình cứ tiếp tục dựa vào dòng dõi, mười năm nữa, lấy ai để gánh vác giang sơn khi ngoại bang nhòm ngó?”
Hắn tiến lên một bước, giọng nói tha thiết mà đầy sức thuyết phục:
“Bệ hạ là bậc minh quân có chí mở mang bờ cõi. Bệ hạ cần những bề tôi trung thành với ngai vàng và có thực tài trị nước, hay cần những kẻ chỉ biết chăm lo cho lợi ích dòng tộc riêng mình?”
Lý Thái Tông im lặng. Lời nói của Lê Minh đâm trúng vào nỗi trăn trở sâu kín nhất trong lòng vị hoàng đế trẻ tuổi. Từ khi dẹp yên Loạn Tam Vương lên ngôi, nhà vua luôn cảm thấy bị bó buộc bởi tầng tầng lớp lớp vây cánh của các huân cựu công thần từ đất Hoa Lư cũ.
Bất chợt, Lý Thái Tông đứng dậy, đi lại trước án thư, vỗ mạnh vào vai Lê Minh:
“Nói hay lắm! Trẫm chuẩn tấu!”
Hoàng đế cầm bút son, phê thẳng một nét mực đỏ rực lên bản tấu chương:
“Truyền chỉ: Giao cho Trung thư thị lang Lê Minh làm Đề điệu (Chánh chủ khảo), phối hợp cùng Môn hạ sảnh, chuẩn bị tổ chức kỳ khảo thí tuyển chọn văn thần đầu tiên vào mùa xuân năm tới! Kẻ nào dám cản trở, coi như chống lại thánh chỉ!”
Cầm chiếu thư son trên tay bước ra khỏi hoàng cung, Lê Minh hít một hơi thật sâu. Hắn biết, một trận cuồng phong mới dữ dội hơn cả vụ án Lương Nhậm Văn sắp sửa bùng nổ trên bầu trời Thăng Long.