Sáng ngày mùng mười tháng hai năm Nhâm Thân (1032), kỳ thi khảo thí đầu tiên của triều Lý chính thức khai mạc tại bãi Giảng Võ đường phía tây hoàng thành Thăng Long.
Hơn một ngàn chiếc lều bạt bằng vải gai được dựng thẳng tắp như bàn cờ trên bãi đất rộng thênh thang. Khói trầm nghi ngút từ đài giám khảo bay lượn trên không trung, cờ ngũ sắc phần phật bay trong gió sớm.
Đám con cháu thế gia vọng tộc bước vào trường thi với dáng vẻ ngạo nghễ tột cùng. Bọn chúng mang theo nghiên mực bằng đá Đoan Khê quý giá, bút lông cừu bọc vàng, quần là áo lượt thêu hoa dệt gấm. Đỗ Thiếu Du — trưởng tử của Tham tri chính sự Đỗ Văn Cửu — cười nhạo với đám bạn đồng môn:
“Phụ thân ta đã mời ba vị đại Nho đất Hoa Lư về luyện chữ và học thuộc toàn bộ các bài phú ca tụng công đức thái bình từ đời Hán, Đường đến nay. Bất kể đề thi hỏi về thi phú hay kinh nghĩa thánh hiền, chức Bảng nhãn, Thám hoa hôm nay khó thoát khỏi tay ta!”
Bọn chúng đinh ninh rằng, khoa cử chẳng qua chỉ là trò chơi sắp đặt câu chữ, ngâm vịnh trăng hoa và trích dẫn kinh điển Nho gia sáo rỗng. Đám sĩ tử bần nông ăn đói mặc rách kia làm sao có đủ tiền mua sách quý để so tài văn chương hoa mỹ?
Đúng giờ Thìn ba khắc, ba hồi trống trận vang lên dồn dập.
Lê Minh trong bộ phẩm phục Trung thư thị lang màu tím viền vàng, cùng các quan giám khảo chậm rãi bước lên đài cao. Trên tay hắn là chiếc tráp gỗ bọc lụa vàng niêm phong sáp đỏ có dấu ngự triện của Lý Thái Tông.
Lê Minh rút con dao nhỏ bằng bạc, nhẹ nhàng cắt đứt lớp niêm phong, rút ra hai tờ giấy đại chỉ trắng tinh khiết, rồi cất giọng sang sảng đọc lớn trước toàn thể trường thi:
“Khảo thí quốc gia hôm nay, nhằm chọn ra những bậc lương đống giúp vua trị nước, bảo vệ giang sơn, không chọn kẻ chỉ biết ngâm nga trăng hoa mọt sách! Đề thi gồm hai bài sách luận thực tế, thời gian hoàn thành trong hai canh giờ!”
“Bài thứ nhất — Trị Thủy: Đoạn đê sông Nhĩ Hà qua vùng Cổ Mễ mùa lũ năm ngoái bị vỡ ba mươi trượng, đất đai ngập úng, dân tình đói khổ. Nay triều đình cấp cho năm ngàn quan tiền và ba vạn ngày công lao dịch. Hãy tính toán phương án đào đất đắp đê ngăn mặn, gia cố kè đá, bố trí lưu lượng thoát nước sao cho bền vững qua mười mùa mưa lũ mà không vượt quá số ngân lượng và nhân công định sẵn!”
“Bài thứ hai — Quân Lương: Ba vạn quân triều đình viễn chinh vùng rừng núi hiểm trở phương Nam dẹp loạn. Đường độc đạo dài năm trăm dặm, lam chướng ngập tràn, thuyền bè không thông. Hãy lập phương án tổ chức vận tải quân lương, trạm dịch tiếp tế, bảo quản lương thảo khỏi ẩm mốc, đảm bảo trong ba mươi ngày quân sĩ đủ ăn mà mức hao hụt trên đường vận chuyển không quá hai phần mười!”
Lời đề thi vừa dứt, cả trường thi bỗng chốc rơi vào một sự im lặng chết chóc.
Đỗ Thiếu Du và đám công tử thế gia há hốc mồm, mắt trợn trừng như nhìn thấy quỷ dữ. Bút lông cừu trên tay run rẩy, giọt mực đen đặc rơi tõm xuống mặt giấy hoa tiên đắt tiền làm hoen ố một mảng lớn.
Cái gì mà tính toán khối lượng đất đá? Cái gì mà lưu lượng thoát nước kè đá? Cái gì mà tỷ lệ hao hụt lương thảo phương Nam?!
Những thứ kinh thư thánh hiền “Nhân chi sơ, tính bản thiện”, những áng văn biền ngẫu hoa mỹ ca tụng vua Nghiêu Thuấn mà bọn chúng dùi mài bấy lâu nay bỗng chốc trở thành đống rác rưởi vô dụng! Bọn chúng sinh ra trong nhung lụa, chân chưa từng dẫm bùn đất, tay chưa từng cầm chiếc cuốc chiếc xẻng, làm sao biết được một thước đê cần bao nhiêu khối đất, một hộc thóc vận chuyển qua đường rừng hao hụt ra sao?!
Mồ hôi lạnh túa ra ướt đẫm trán đám con ông cháu cha. Chúng nhìn nhau ngơ ngác, cắn nát đầu bút lông, mặt mày xám ngoét như tro tàn.
Trong khi đó, ở các lều thi của đám sĩ tử nghèo, không khí lại hoàn toàn trái ngược.
Đôi mắt của những chàng trai mặc áo vải thô sáng rực lên như sao đêm!
Đó là những con người sinh ra từ đồng ruộng, lớn lên cùng tiếng gầm của mùa nước lũ sông Nhĩ Hà, từng cùng cha anh gồng mình vác đất đắp đê cứu làng mạc. Đó là những kẻ từng đi lính thú, từng cõng lương vượt đèo lội suối nơi biên ải. Đề thi này không phải là lý thuyết viển vông, mà chính là máu thịt, là thực tế cuộc sống mà họ đã nếm trải suốt bao năm tháng nhọc nhằn!
Tiếng mài mực rột rẹt vang lên gấp gáp. Ngòi bút tre thô sơ lướt đi thoăn thoắt trên mặt giấy bồi, từng con số, từng sơ đồ đắp đê, từng tuyến đường tiếp tế quân lương hiện lên rõ ràng, sắc bén và chuẩn xác đến kinh ngạc.
Đứng trên đài cao quan sát, Lê Minh khẽ nhấp một ngụm trà nóng, khóe môi thoáng hiện một nụ cười thâm trầm.
Đây chính là cái bẫy thực tiễn mà một tiến sĩ sử học hiện đại giăng ra để nghiền nát sự thống trị của tầng lớp quý tộc ký sinh trùng. Quyền lực thật sự phải bắt nguồn từ tri thức thực tiễn và sự thấu hiểu nỗi khổ của muôn dân.